Arkeolojide Stratigrafi Nedir? Tabaka, Kontekst ve Harris Matrisi Nasıl Okunur?

Arkeolojik stratigrafi, bir yerleşimde zaman içerisinde oluşan toprak tabakalarının, mimari yapıların, dolguların, çukurların, yıkım katmanlarının ve başka arkeolojik birimlerin oluşum sırasını inceleyen yöntemdir.

Bir arkeolojik alanda görülen tabakalar yalnızca üst üste birikmiş topraklardan oluşmaz. Duvar inşası, temel çukuru, mezar açılması, yangın, yıkım, zeminin düzeltilmesi, atıkların dökülmesi ve yapının terk edilmesi gibi her insan faaliyeti stratigrafik kayıtta ayrı bir iz bırakabilir.

Arkeoloğun görevi yalnızca bu tabakaları kaldırmak değil; her bir tabakanın nasıl oluştuğunu, hangi birimleri kestiğini, hangi birimler tarafından örtüldüğünü ve hangi buluntuları içerdiğini belirlemektir.

Bu nedenle stratigrafi, arkeolojik kazının temel kronoloji araçlarından biridir. Karbon-14 gibi laboratuvar yöntemleri belirli numunelere tarih verebilirken stratigrafi, bütün alanın olay sırasını ve farklı kullanım evrelerini ortaya koyar.

Stratigrafik ilişkilerin doğru kaydedilmemesi durumunda bir sikke, seramik, kemik veya mimari parça bulunduğu tarihsel bağlamdan kopar. Eser korunmuş olsa bile onun yerleşimin hangi evresine ait olduğunu belirlemek zorlaşabilir.

Stratigrafi Kısaca Nedir?

Stratigrafi, tabakaların oluşumunu, sıralanışını ve birbirleriyle olan zamansal ilişkilerini inceleyen bilimsel yaklaşımdır.

Arkeolojide stratigrafi sayesinde şu sorulara yanıt aranır:

• Hangi tabaka daha eskidir?
• Hangi yapı önce inşa edilmiştir?
• Bir çukur hangi tabakaları kesmiştir?
• Bir duvar hangi zeminin üzerine oturmaktadır?
• Yangın tabakası hangi kullanım evresine aittir?
• Bir mezar daha eski bir yapıyı bozmuş mudur?
• Yerleşim kaç farklı dönemde kullanılmıştır?
• Bir buluntu özgün tabakasında mı bulunmuştur?

Stratigrafi yalnızca toprağın derinliğine bakmaz. Birimler arasındaki fiziksel ilişkileri ve oluşum süreçlerini inceler.

Arkeolojik Tabaka Nedir?

Arkeolojik tabaka, doğal süreçler veya insan faaliyetleri sonucunda oluşmuş, çevresindeki birimlerden renk, doku, içerik veya yapı bakımından ayrılabilen toprak ya da malzeme birikimidir.

Bir tabakanın içerisinde şunlar bulunabilir:

• Seramik parçaları,
• Hayvan kemikleri,
• Kömür ve kül,
• Taş parçaları,
• Kerpiç döküntüleri,
• Metal nesneler,
• Tohumlar,
• Yapı malzemeleri,
• Günlük yaşam atıkları.

Ancak tabakanın tanımlanması yalnızca içindeki buluntulara göre yapılmaz. Toprağın rengi, sertliği, nemi, tane yapısı ve komşu birimlerle ilişkisi de değerlendirilir.

Doğal Tabaka ile Kültür Tabakası Arasındaki Fark

Doğal Tabaka

İnsan müdahalesi olmadan jeolojik ve çevresel süreçlerle oluşan birikimdir.

Örneğin:

• Akarsu tortusu,
• Rüzgârla taşınmış kum,
• Heyelan dolgusu,
• Doğal kil tabakası,
• Volkanik kül

doğal tabaka oluşturabilir.

Kültür Tabakası

İnsanların yaşaması, üretmesi, inşa etmesi, yıkması veya atık bırakması sonucunda oluşan arkeolojik birikimdir.

Kültür tabakalarında:

• Yapı kalıntıları,
• Ocaklar,
• Seramikler,
• Kesim izli kemikler,
• Kül ve kömür,
• Üretim atıkları

görülebilir.

Bazı tabakalar hem doğal hem de insan kaynaklı süreçlerin birlikte etkisiyle oluşabilir. Bu nedenle yorum yapılırken jeoarkeoloji ve toprak bilimi verilerinden de yararlanılabilir.

Stratigrafik Birim Nedir?

Stratigrafik birim, kazı alanında fiziksel olarak diğerlerinden ayrılabilen ve ayrı bir oluşum olayını temsil eden en küçük kayıt birimidir.

Stratigrafik birimler genel olarak iki ana gruba ayrılır:

Pozitif Stratigrafik Birimler

Bir alana malzeme eklenmesiyle oluşur.

Örnekler:

• Toprak dolgusu,
• Duvar,
• Döşeme,
• Kül tabakası,
• Yıkıntı,
• Taş döşeme,
• Sıva tabakası.

Negatif Stratigrafik Birimler

Var olan bir malzemenin kesilmesi, kaldırılması veya aşınmasıyla oluşur.

Örnekler:

• Mezar çukuru,
• Temel çukuru,
• Direk çukuru,
• Hendek,
• Yağma çukuru,
• Erozyon yüzeyi.

Negatif birimler fiziksel bir malzeme tabakası değildir. Daha eski birikimin kesildiği sınırı temsil eder.

Kontekst Nedir?

Kontekst, kazı alanında tek bir oluşum olayını temsil eden ve ayrı olarak kaydedilen stratigrafik birimdir.

Kontekst şunlardan biri olabilir:

• Toprak tabakası,
• Çukur kesiti,
• Çukur dolgusu,
• Duvar,
• Döşeme,
• Yangın tabakası,
• Yıkıntı,
• Mezar dolgusu,
• Ocak,
• Sıva veya boya tabakası.

Her konteks benzersiz bir numarayla tanımlanır. Kazı raporunda, buluntu etiketlerinde, planlarda, fotoğraflarda ve veri tabanında aynı numara kullanılır.

Örneğin:

• Kontekst 101: üst toprak,
• Kontekst 102: taş duvar,
• Kontekst 103: çukur kesiti,
• Kontekst 104: çukur dolgusu

şeklinde kayıt yapılabilir.

Tabaka ile Kontekst Aynı Şey midir?

Her tabaka bir konteks olarak kaydedilebilir; ancak her konteks bir toprak tabakası değildir.

Örneğin:

• Bir dolgu hem tabaka hem konteks olabilir.
• Bir duvar konteks olabilir ancak toprak tabakası değildir.
• Bir mezar çukuru konteks olabilir ancak fiziksel bir dolgu değildir.
• Bir döşeme ayrı bir stratigrafik konteks olarak kaydedilebilir.

Kontekst terimi tabakadan daha geniş bir anlam taşır.

Locus Nedir?

Locus, bazı arkeolojik kazılarda belirli bir mekânı, tabakayı, yapıyı veya kazı birimini tanımlamak için kullanılan terimdir.

Locus kelimesinin kullanım biçimi kazı sistemine göre değişebilir.

Bazı projelerde locus:

• Tek bir stratigrafik tabakayı,
• Bir oda içerisindeki dolguyu,
• Mimari bir alanı,
• Belirli bir kazı birimini

ifade edebilir.

Bu nedenle locus numarası görüldüğünde projenin kayıt kılavuzunda terimin nasıl tanımlandığı kontrol edilmelidir.

Unit, Feature ve Locus Arasındaki Fark

Unit

Kazının yürütüldüğü kare, açma veya idari çalışma alanını ifade edebilir.

Feature

Ocak, çukur, duvar, mezar veya kanal gibi belirli bir arkeolojik özelliği tanımlar.

Locus

Projeye bağlı olarak bir tabaka, mekân veya stratigrafik birim anlamında kullanılabilir.

Bu terimlerin kullanımı evrensel olarak aynı değildir. Bir kazının terminolojisi başka bir projede farklı anlama gelebilir.

Deposit Nedir?

Deposit, toprağın veya başka malzemelerin birikmesiyle oluşmuş pozitif stratigrafik birimdir.

Arkeolojik dolgular şu süreçlerle oluşabilir:

• Çöp dökülmesi,
• Yapı alanının yükseltilmesi,
• Çukurun kapatılması,
• Yapının yıkılması,
• Sel ve erozyon,
• Toprağın tesviye edilmesi.

Cut Nedir?

Cut, daha eski bir tabaka veya yapının kazılarak kesilmesiyle meydana gelen negatif stratigrafik birimdir.

Bir cut:

• Mezar açmak,
• Duvar temeli oluşturmak,
• Direk yerleştirmek,
• Su kanalı kazmak,
• Atık çukuru oluşturmak

amacıyla yapılmış olabilir.

Kesit, içinde bulunan dolgudan ayrı bir konteks olarak değerlendirilir.

Fill Nedir?

Fill, açılmış bir çukurun veya negatif birimin içinde biriken ya da bilinçli olarak doldurulan malzemedir.

Bir çukurda birden fazla dolgu bulunabilir.

Örneğin:

• Alt dolgu,
• Küllü kullanım dolgusu,
• Yıkım dolgusu,
• Kapatma dolgusu

ayrı konteksler olarak kaydedilebilir.

Çukurun kesiti dolguların tamamından daha eskidir. Dolgular ise oluşum sıralarına göre birbirlerinden önce veya sonra olabilir.

Interface Nedir?

Interface, iki stratigrafik birim arasındaki fiziksel sınırdır.

Bu sınır:

• Bir tabakanın üst yüzeyi,
• Bir çukurun kenarı,
• Bir erozyon yüzeyi,
• Duvar ile dolgu arasındaki temas

olabilir.

Arkeolog, bir tabakanın nerede bitip diğerinin nerede başladığını interface üzerinden belirler.

Süperpozisyon İlkesi Nedir?

Süperpozisyon ilkesi, bozulmamış bir tabakalanmada altta bulunan birimin üsttekinden daha eski olduğunu belirtir.

Basit bir sıralama şu şekilde olabilir:

1. Doğal toprak oluşur.
2. Doğal toprak üzerine yapı inşa edilir.
3. Yapı kullanılır ve döşeme oluşur.
4. Yapı yanar.
5. Yangın tabakası yıkıntıyla örtülür.
6. Yıkıntının üzerine yeni yapı yapılır.

Bu durumda doğal toprak en eski, son yapı ise en yeni birimdir.

Ancak mezar, kuyu veya temel çukuru gibi sonradan açılan kesitler daha eski tabakaları bozabilir. Bu nedenle yalnızca derinliğe göre tarih belirlemek doğru değildir.

Orijinal Yataylık İlkesi

Toprak, kül, moloz ve benzeri gevşek birikimler genel olarak yer çekiminin etkisiyle yataya yakın yüzeyler oluşturur.

Tabaka belirgin biçimde eğimli veya dik görünüyorsa:

• Bir eğimli yüzeye dökülmüş olabilir.
• Duvar kenarında birikmiş olabilir.
• Sonradan çökmüş olabilir.
• Tektonik hareket geçirmiş olabilir.
• Erozyonla biçimi değişmiş olabilir.

Bu durum tabakanın oluşum sürecinin araştırılması gerektiğini gösterir.

Orijinal Süreklilik İlkesi

Bir tabaka başlangıçta belirli bir alan boyunca devam eder ve doğal ya da yapay bir sınırda sona erer.

Aynı özellikteki tabakanın iki ayrı açmada görülmesi, bunların başlangıçta bağlantılı olabileceğini düşündürebilir.

Ancak yalnızca renk benzerliği yeterli değildir. Tabakaların:

• Kotları,
• İçerikleri,
• Toprak dokuları,
• Buluntu toplulukları,
• Mimari ilişkileri

birlikte değerlendirilmelidir.

Stratigrafik Ardıllık İlkesi

Bir stratigrafik birimin zaman içindeki yeri, doğrudan ilişki kurduğu daha eski ve daha yeni birimler üzerinden belirlenir.

Bir konteks:

• Üzerinde bulunduğu birimden daha yenidir.
• Tarafından örtüldüğü birimden daha eskidir.
• Kestiği birimden daha yenidir.
• Kendisini kesen birimden daha eskidir.

Bu doğrudan ilişkiler bütün alanın kronolojik sırasının oluşturulmasını sağlar.

Bir Tabakanın Üstte Olması Her Zaman Daha Yeni Olduğunu Gösterir mi?

Genellikle üstteki tabaka daha yenidir; ancak bazı durumlarda bu basit sıra bozulabilir.

Örneğin:

• Bir mezar daha eski tabakaları kesebilir.
• Eski toprak yeni bir dolgu içerisinde yeniden kullanılabilir.
• Heyelan tabakaları ters çevirebilir.
• Hayvan yuvaları küçük buluntuları taşıyabilir.
• Tarım sürümü tabakaları karıştırabilir.
• Kaçak kazı stratigrafiyi bozabilir.

Bu nedenle stratigrafi, yalnızca yukarıdan aşağıya bir katman sıralaması değildir.

Stratigrafik İlişki Türleri

Üzerini Örter

Bir tabaka başka bir tabakanın üzerine birikmiştir. Üstteki tabaka daha yenidir.

Altında Yer Alır

Bir birim başka bir birimin altında bulunur. Bozulmamış koşullarda alttaki daha eskidir.

Keser

Bir çukur veya yapı müdahalesi daha önce oluşmuş birimleri kesmiştir. Kesen birim daha yenidir.

Tarafından Kesilir

Bir birim daha sonraki müdahale nedeniyle bozulmuştur. Kesilen birim daha eskidir.

Yaslanır

Bir dolgu veya duvar daha önceden var olan başka bir yapının yüzeyine dayanmıştır. Yaslanan birim genellikle daha yenidir.

Çağdaştır

İki birim aynı yapım veya kullanım olayının parçaları olabilir. Ancak eş zamanlılık dikkatli kanıtlanmalıdır.

Arkeolojik Kesit Nedir?

Kesit, kazı alanındaki tabakaların dikey görünümüdür.

Kesit üzerinde:

• Tabakaların kalınlığı,
• Renk ve doku değişimleri,
• Çukur sınırları,
• Duvar temelleri,
• Döşemeler,
• Yangın ve yıkım tabakaları

görülebilir.

Kesit çizimi, tabakaların birbirleriyle kurduğu fiziksel ilişkilerin belgelenmesini sağlar.

Profil Nedir?

Profil, kazı açmasının duvarında bırakılan ve stratigrafik tabakaların dikey görünümünü sağlayan yüzeydir.

Profil temizlenirken:

• Yüzey düzleştirilir.
• Gevşek toprak kaldırılır.
• Tabaka sınırları belirlenir.
• Ölçek yerleştirilir.
• Fotoğraf çekilir.
• Ölçekli kesit çizimi hazırlanır.

Profil ile kesit kelimeleri bazı projelerde aynı anlamda kullanılabilir.

Plan ile Kesit Arasındaki Fark

Plan

Kazı alanının yukarıdan görünüşüdür. Duvar, çukur, döşeme ve buluntuların yatay konumunu gösterir.

Kesit

Tabakaların yandan görünüşüdür. Dikey sıralama ve stratigrafik ilişkileri gösterir.

Plan mekânsal ilişkiyi, kesit ise tabakalanmayı anlamada önemlidir.

Single Context Recording Nedir?

Tek konteks kayıt sistemi, her stratigrafik birimin ayrı numara, form, plan, fotoğraf ve ilişki kaydıyla belgelenmesine dayanan yöntemdir.

Her konteks için şu bilgiler kaydedilebilir:

• Konteks numarası,
• Birim türü,
• Renk,
• Toprak dokusu,
• İçerdiği malzemeler,
• Boyutlar ve kotlar,
• Üzerini örttüğü birimler,
• Tarafından örtüldüğü birimler,
• Kestiği veya tarafından kesildiği birimler,
• Buluntu grupları,
• Yorum ve tarihleme.

Bu sistem, kazı sonrasında farklı arkeologların aynı veri üzerinden stratigrafik analiz yapabilmesini sağlar.

Kontekst Formu Nasıl Doldurulur?

Kontekst formunda yorum ile gözlem birbirinden ayrılmalıdır.

Örneğin:

Gözlem: Koyu kahverengi, gevşek, kumlu toprak; içerisinde yoğun kömür ve yanmış kerpiç parçaları bulunmaktadır.

Yorum: Yapının yangın sonrasındaki yıkım dolgusu olabilir.

“Kesinlikle yangın tabakasıdır” demek yerine fiziksel özellikler ayrıntılı biçimde kaydedilmeli ve yorumun hangi verilere dayandığı açıklanmalıdır.

Harris Matrisi Nedir?

Harris Matrisi, arkeolojik konteksler arasındaki önce-sonra ilişkilerini şematik olarak gösteren diyagramdır.

Matris içerisinde:

• Her kutu bir stratigrafik birimi temsil eder.
• Üstteki kutular genellikle daha yeni birimleri gösterir.
• Alttaki kutular daha eski birimleri gösterir.
• Çizgiler birimler arasındaki doğrudan stratigrafik ilişkileri gösterir.
• Aynı seviyedeki birimler birbirleriyle çağdaş olabilir ancak bunun ayrıca kanıtlanması gerekir.

Harris Matrisi, kazının fiziksel tabakalanmasını kronolojik bir olay dizisine dönüştürür.

Harris Matrisi Nasıl Okunur?

Harris Matrisi genellikle aşağıdan yukarıya doğru okunur.

Örnek bir sıralama:

1. Doğal zemin oluşmuştur.
2. Doğal zeminin üzerine duvar yapılmıştır.
3. Duvarla ilişkili döşeme hazırlanmıştır.
4. Döşeme üzerinde kullanım tabakası oluşmuştur.
5. Yapı yıkılmış ve molozla örtülmüştür.
6. Yıkıntıyı kesen bir mezar açılmıştır.
7. Mezar çukuru toprakla doldurulmuştur.
8. Bütün alan üst toprakla örtülmüştür.

Bu örnekte mezar, yıkıntı tabakasını kestiği için yıkıntıdan daha yenidir. Mezar dolgusu ise çukur açıldıktan sonra oluştuğu için mezar kesitinden daha yenidir.

Harris Matrisinde Çizgiler Ne Anlama Gelir?

İki konteks arasındaki çizgi doğrudan stratigrafik ilişkiyi gösterir.

Örneğin:

• 102 konteksi 103’ün üzerindeyse 102 daha yenidir.
• 104 numaralı çukur 102’yi kesiyorsa 104 daha yenidir.
• 105 numaralı dolgu 104 numaralı çukuru dolduruyorsa 105, çukurun açılmasından sonra oluşmuştur.

Matris üzerinde gereksiz bütün ilişkiler gösterilmez. Genellikle yalnızca doğrudan kronolojik bağlantılar kullanılır.

Harris Matrisinde Aynı Seviyedeki Kutular

Aynı yatay seviyede gösterilen konteksler birbirleriyle doğrudan önce-sonra ilişkisine sahip olmayabilir.

Bu birimler:

• Aynı evreye ait olabilir.
• Farklı mekânlarda oluşmuş olabilir.
• Birbirlerinden bağımsız olabilir.
• Aynı tarihte oldukları kesinleşmemiş olabilir.

Matris yalnızca fiziksel stratigrafik ilişkileri gösterir. Tipoloji veya Karbon-14 sonuçları gibi başka tarihleme verileri ayrıca değerlendirilir.

Faz Nedir?

Faz, aynı genel kullanım, inşaat veya yıkım dönemine ait olduğu düşünülen stratigrafik birimlerin oluşturduğu kronolojik gruptur.

Örneğin:

• Faz 1: ilk yerleşim,
• Faz 2: anıtsal yapının inşası,
• Faz 3: yapının onarımı,
• Faz 4: yangın ve yıkım,
• Faz 5: alanın mezarlık olarak kullanılması

şeklinde bir dönemlendirme yapılabilir.

Fazlar kazı sırasında geçici olarak belirlenebilir ve buluntu analizleri tamamlandıktan sonra değiştirilebilir.

Group Nedir?

Group, aynı yapısal veya işlevsel olaya ait birden fazla konteksin bir araya getirilmesidir.

Örneğin bir bina grubu:

• Temel çukuru,
• Duvar dolgusu,
• Taş duvar,
• Taban,
• Sıva

kontekslerinden oluşabilir.

Grup, tek tek kayıt edilen birimleri daha anlaşılır bir arkeolojik olaya dönüştürür.

Stratigrafik Sekans Nedir?

Stratigrafik sekans, bir alanda gerçekleşen olayların en eskiden en yeniye doğru düzenlenmiş sırasıdır.

Bu sekans:

• Kazı gözlemleri,
• Kontekst ilişkileri,
• Harris Matrisi,
• Buluntu tarihleri,
• Bilimsel analizler

kullanılarak oluşturulur.

Terminüs Post Quem Nedir?

Terminus post quem veya kısaca TPQ, bir tabakanın ya da olayın oluşmuş olabileceği en erken tarihi ifade eder.

Latince terim “sonrasında sınır” anlamına gelir.

Örneğin MS 250 yılında basılmış bir sikke kapalı bir dolgu içerisinde bulunmuşsa dolgu MS 250’den önce oluşmuş olamaz.

Ancak dolgu tam olarak MS 250’de oluşmuş olmak zorunda değildir. Sikke yıllarca kullanıldıktan sonra dolguya girmiş olabilir.

Terminüs Ante Quem Nedir?

Terminus ante quem veya TAQ, bir olayın gerçekleşmiş olması gereken en geç tarihi ifade eder.

Örneğin tarihi kesin olarak MS 500 olan bir duvar, daha eski bir dolguyu örtüyorsa bu dolgu MS 500’den önce oluşmuş olmalıdır.

TPQ ile TAQ Arasındaki Fark

TPQ

Bir olayın gerçekleşebileceği en erken sınırı verir.

TAQ

Bir olayın gerçekleşmiş olması gereken en geç sınırı verir.

İki sınır birlikte kullanıldığında arkeolojik olayın tarih aralığı daraltılabilir.

Residual Buluntu Nedir?

Residual buluntu, kendisinden daha yeni bir tabaka içerisinde bulunan eski nesnedir.

Örneğin Roma dönemine ait bir seramik parçası, toprağın taşınması nedeniyle Bizans dönemine ait bir dolguya karışmış olabilir.

Residual buluntu tabakanın tarihini doğrudan göstermez. Tabakanın oluşumundan daha eski olabilir.

Intrusive Buluntu Nedir?

Intrusive buluntu, daha eski bir tabaka içerisine sonradan giren daha genç nesnedir.

Bu durum:

• Hayvan yuvaları,
• Bitki kökleri,
• Mezar ve çukurlar,
• Tarım,
• Modern boru ve kablo çalışmaları

nedeniyle oluşabilir.

Intrusive bir buluntu eski tabakayı gerçekte olduğundan daha genç gösterebilir.

İntrusion Nedir?

İntrusion, daha genç bir müdahalenin daha eski bir tabaka içerisine girmesidir.

Mezar, kuyu, temel, direk çukuru ve modern altyapı hattı birer intrusion oluşturabilir.

İntrusion sınırının belirlenememesi, farklı dönemlere ait buluntuların aynı tabakaya aitmiş gibi yorumlanmasına neden olabilir.

Karışmış Tabaka Nasıl Anlaşılır?

Karışmış tabakayı düşündüren başlıca belirtiler şunlardır:

• Çok farklı dönemlere ait buluntuların birlikte bulunması,
• Toprak dokusunun düzensiz olması,
• Keskin tabaka sınırlarının bulunmaması,
• Kök ve hayvan yuvası izleri,
• Modern malzemenin derinde bulunması,
• Tarım sürümünün oluşturduğu çizgiler,
• Düzensiz çukur sınırları.

Ancak farklı dönem buluntularının birlikte görülmesi tek başına tabakanın karışmış olduğunu kanıtlamaz. Eski nesneler yeniden kullanılmış olabilir.

Primary Context Nedir?

Birincil bağlam, buluntunun geçmişte kullanıldığı, bırakıldığı veya terk edildiği özgün konumuna yakın biçimde korunduğu durumdur.

Örneğin:

• Ocak içerisinde yanmış tohumlar,
• Mezar içerisinde iskelet ve hediyeler,
• Devrilmiş kapların bulunduğu oda tabanı

birincil bağlam oluşturabilir.

Secondary Context Nedir?

İkincil bağlam, buluntunun özgün kullanım yerinden taşındıktan sonra başka bir yerde birikmesidir.

Örneğin:

• Çöp çukuruna atılmış kırık kaplar,
• Duvar dolgusunda kullanılan eski mimari parçalar,
• Yamaçtan aşağı taşınmış seramikler

ikincil bağlamdadır.

Site Formation Processes Nedir?

Alan oluşum süreçleri, arkeolojik kayıtların nasıl meydana geldiğini ve zaman içerisinde nasıl değiştiğini açıklar.

Süreçler iki ana grupta ele alınabilir:

Kültürel Süreçler

• İnşaat,
• Yıkım,
• Atık dökme,
• Mezar açma,
• Tarım,
• Yağmalama,
• Malzemenin yeniden kullanılması.

Doğal Süreçler

• Erozyon,
• Sel,
• Heyelan,
• Deprem,
• Bitki kökleri,
• Hayvan faaliyetleri,
• Toprak oluşumu.

Stratigrafik yorum, bu süreçlerin birbirinden ayrılmasını gerektirir.

Stratigrafi ile Tarihlendirme Arasındaki İlişki

Stratigrafi göreli bir kronoloji oluşturur. Bir olayın diğerinden önce veya sonra gerçekleştiğini gösterir.

Takvim tarihleri için şu verilerden yararlanılabilir:

• Karbon-14,
• Dendrokronoloji,
• Termolüminesans,
• Sikkeler,
• Yazıtlar,
• Seramik tipolojisi.

Bu tarihler stratigrafik sırayla birlikte değerlendirildiğinde daha güvenilir kronoloji elde edilir.

Seramik Stratigrafide Nasıl Kullanılır?

Seramikler biçim ve üretim özelliklerine göre belirli dönemlerle ilişkilendirilebilir.

Bir tabakadaki en geç tarihli seramik, tabakanın TPQ tarihini belirlemeye yardımcı olabilir.

Ancak:

• Eski seramik residual olabilir.
• Yeni seramik intrusive olabilir.
• Kaplar uzun süre kullanılabilir.
• Toprak başka yerden taşınmış olabilir.

Bu nedenle seramik tarihleri stratigrafik ilişkilerle kontrol edilmelidir.

Stratigrafi ile Karbon-14 Sonucu Uyuşmazsa Ne Olur?

Alttaki bir tabakadan üstteki tabakadan daha genç tarih alınması durumunda şu ihtimaller araştırılır:

• Numune yanlış bağlamdan alınmış olabilir.
• Tabaka sonradan kesilmiş olabilir.
• Bitki kökü veya hayvan faaliyeti bulunabilir.
• Numune kirlenmiş olabilir.
• Eski odun etkisi yaşanmış olabilir.
• Stratigrafik yorum yanlış yapılmış olabilir.

Beklenmeyen sonuç hemen reddedilmemeli, bağlam yeniden incelenmelidir.

Stratigrafik Kazı Nasıl Yapılır?

Stratigrafik kazıda toprak yalnızca belirli santimetrelik yapay seviyelerle kaldırılmaz. Birimlerin doğal ve kültürel sınırları takip edilir.

Genel işlem sırası:

1. Yüzey temizlenir.
2. Renk ve doku farklılıkları belirlenir.
3. Her birime numara verilir.
4. Plan, fotoğraf ve kot kaydı yapılır.
5. En yeni birim kontrollü biçimde kaldırılır.
6. Altındaki yeni ilişkiler belgelenir.
7. Kontekst formu güncellenir.
8. Harris Matrisi oluşturulur.

Arkeolojik Tabakalar Neden İnce Kazılır?

Bir tabaka çok hızlı kaldırılırsa:

• Çukur sınırı gözden kaçabilir.
• İnce döşeme yok edilebilir.
• Buluntu konumları kaybolabilir.
• Farklı olaylar tek tabaka sanılabilir.
• Harris Matrisi yanlış kurulabilir.

İnce ve kontrollü kazı, stratigrafik değişimlerin zamanında fark edilmesini sağlar.

Yapay Seviye ile Doğal Tabaka Arasındaki Fark

Yapay Seviye

Toprağın örneğin her 5 veya 10 santimetrede bir kaldırılmasıdır.

Doğal Stratigrafik Tabaka

Toprağın gerçek renk, doku ve oluşum sınırları takip edilerek kazılmasıdır.

Belirgin tabakalaşmanın bulunmadığı veya çok kalın homojen dolguların görüldüğü durumlarda yapay seviyeler kullanılabilir. Ancak bu seviyeler doğal stratigrafik birimlerle karıştırılmamalıdır.

Stratigrafide Sık Yapılan Hatalar

• Her renk değişimini ayrı tabaka kabul etmek,
• Renk farklarını görmezden gelmek,
• Çukur kesiti ile dolgusunu tek konteks olarak kaydetmek,
• Derindeki her buluntuyu eski kabul etmek,
• Residual buluntuyla tabakayı tarihlendirmek,
• Bağlantısı olmayan konteksleri çağdaş kabul etmek,
• Konteks formunu tabaka kaldırıldıktan sonra doldurmak,
• Harris Matrisini yalnızca kazı sonunda hazırlamak,
• Gözlem ile yorumu birbirine karıştırmak.

Stratigrafik Kayıtta Fotoğrafın Önemi

Fotoğraf çekilirken:

• Yüzey temizlenmelidir.
• Uygun ölçek kullanılmalıdır.
• Kuzey oku veya yön bilgisi eklenmelidir.
• Konteks numarası görünmelidir.
• Işık ve gölge kontrol edilmelidir.
• Genel ve ayrıntı fotoğrafları çekilmelidir.

Fotoğraf çizim ve yazılı kaydın yerini almaz; onları tamamlar.

Fotogrametri Stratigrafide Nasıl Kullanılır?

Fotogrametri, kazı yüzeyinin farklı açılardan çekilen fotoğraflarla üç boyutlu modelinin oluşturulmasını sağlar.

Bu yöntemle:

• Tabaka yüzeyleri belgelenebilir.
• Kesit modelleri hazırlanabilir.
• Buluntuların konumu kaydedilebilir.
• Kazının farklı aşamaları karşılaştırılabilir.
• Dijital plan üretilebilir.

Üç boyutlu model, stratigrafik gözlem ve konteks formunun yerine geçmez.

Mikrostratigrafi Nedir?

Mikrostratigrafi, çıplak gözle ayrılması zor olan çok ince birikimlerin mikroskobik ve laboratuvar yöntemleriyle incelenmesidir.

Mikrostratigrafi şu alanlarda kullanılabilir:

• İnce kül tabakaları,
• Sıva ve boya katmanları,
• Mağara tortuları,
• Yerleşim tabanları,
• Ocak kalıntıları,
• Mezar dolguları.

Mikromorfoloji Nedir?

Toprak mikromorfolojisinde kazı kesitinden bozulmamış blok numune alınır. Numune reçineyle sertleştirilir ve çok ince kesit hâlinde mikroskop altında incelenir.

Bu analiz sayesinde:

• Tabanın süpürülüp süpürülmediği,
• Hayvan dışkısı kalıntıları,
• Mikroskobik kül tabakaları,
• Su baskını izleri,
• Toprağın taşınma biçimi

hakkında bilgi edinilebilir.

Stratigrafi Neden Önemlidir?

Stratigrafinin temel önemi, arkeolojik buluntuları zaman ve olay sırası içerisine yerleştirmesidir.

Stratigrafi sayesinde:

• Yerleşimin kullanım evreleri belirlenir.
• Yapıların inşa ve onarım sırası anlaşılır.
• Yangın ve yıkım olayları tanımlanır.
• Mezarların diğer yapılarla ilişkisi kurulur.
• Buluntuların birincil veya ikincil bağlamı anlaşılır.
• Bilimsel tarihlendirme sonuçları kontrol edilir.
• Kronolojik Harris Matrisi hazırlanır.

Arkeolojide Stratigrafi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Arkeolojide stratigrafi nedir?

Arkeolojik tabaka, yapı, dolgu, çukur ve başka birimlerin oluşum sırasını ve birbirleriyle ilişkilerini inceleyen yöntemdir.

Arkeolojik tabaka nedir?

İnsan faaliyetleri veya doğal süreçlerle oluşmuş, çevresinden renk, doku, içerik ya da yapı bakımından ayrılabilen birikimdir.

Kontekst nedir?

Kazı alanında ayrı bir oluşum olayını temsil eden ve benzersiz numarayla kaydedilen stratigrafik birimdir.

Locus nedir?

Kazı sistemine göre tabaka, mekân, dolgu veya çalışma birimi anlamında kullanılabilen kayıt terimidir.

Harris Matrisi nedir?

Arkeolojik konteksler arasındaki önce-sonra ilişkilerini kutular ve bağlantılarla gösteren kronolojik diyagramdır.

Harris Matrisi nasıl okunur?

Genellikle en eski birimler altta, en yeni birimler üstte gösterilir. Bağlantılar birimler arasındaki doğrudan stratigrafik ilişkileri belirtir.

Süperpozisyon ilkesi nedir?

Bozulmamış bir tabakalanmada alttaki birimin üsttekinden daha eski olması ilkesidir.

Cut ve fill ne demektir?

Cut daha eski tabakayı kesen çukur veya negatif birimdir. Fill ise bu çukur içerisinde biriken veya dökülen dolgudur.

Terminus post quem nedir?

Bir olayın gerçekleşmiş olabileceği en erken tarihi gösteren kronolojik sınırdır.

Terminus ante quem nedir?

Bir olayın gerçekleşmiş olması gereken en geç tarihi gösteren kronolojik sınırdır.

Residual buluntu nedir?

Daha yeni bir tabaka içerisinde bulunan, tabakanın oluşumundan daha eski nesnedir.

Intrusive buluntu nedir?

Daha eski bir tabakanın içerisine sonradan giren daha genç nesnedir.

Her derin buluntu daha eski midir?

Hayır. Mezar, kuyu, kök, hayvan yuvası veya modern altyapı çalışması daha genç buluntuları eski tabakalara taşıyabilir.

Plan ile kesit arasındaki fark nedir?

Plan alanı yukarıdan, kesit ise tabakaları yandan gösterir.

Faz nedir?

Aynı genel kullanım, yapım, onarım veya yıkım dönemine ait kontekslerin oluşturduğu kronolojik gruptur.

Stratigrafi kesin tarih verir mi?

Tek başına takvim yılı vermek yerine göreli kronoloji oluşturur. Kesin tarih aralıkları için Karbon-14, sikkeler, yazıtlar ve başka yöntemlerle birlikte kullanılır.

Sonuç

Arkeolojik stratigrafi, bir kazı alanında gerçekleşen olayların zamansal sırasını yeniden oluşturmayı sağlayan temel araştırma yöntemidir.

Toprak dolguları, duvarlar, döşemeler, çukurlar, mezarlar, yangın tabakaları ve yıkıntılar ayrı stratigrafik birimler veya konteksler olarak kaydedilir.

Her konteksin kendisinden daha eski ve daha yeni birimlerle fiziksel ilişkisi belirlenir. Bir tabakanın başka bir tabakayı örtmesi, bir çukurun eski dolguları kesmesi veya bir duvarın belirli bir zeminin üzerine inşa edilmesi kronolojik sıra hakkında bilgi sağlar.

Süperpozisyon ilkesi bozulmamış tabakalanmada alttaki birimin daha eski olduğunu belirtir. Ancak mezar, kuyu, temel, kök ve hayvan yuvası gibi müdahaleler bu basit sıralamayı bozabilir.

Kontekst, tabakadan daha geniş bir kavramdır. Toprak dolgularının yanında duvar, döşeme, çukur kesiti ve sıva gibi birimler de ayrı konteksler olarak kaydedilebilir.

Harris Matrisi, bütün bu birimler arasındaki önce-sonra ilişkilerini görsel ve kronolojik bir şemaya dönüştürür. Matris sayesinde karmaşık bir kazı alanındaki yüzlerce konteks anlaşılabilir bir olay dizisi hâline getirilebilir.

Terminus post quem ve terminus ante quem kavramları arkeolojik olayların en erken ve en geç tarih sınırlarını belirlemeye yardımcı olur.

Residual ve intrusive buluntuların ayırt edilmesi de doğru tarihlendirme açısından önemlidir. Bir tabakadaki en eski veya en yeni buluntu her zaman tabakanın gerçek oluşum tarihini temsil etmeyebilir.

Stratigrafik analiz; seramik tipolojisi, sikkeler, yazıtlar, Karbon-14 ve başka bilimsel tarihlendirme yöntemleriyle birlikte kullanıldığında yerleşimin kronolojisi daha güvenilir biçimde oluşturulur.

Bu nedenle stratigrafi yalnızca üst üste duran toprak katmanlarını incelemek değildir. Geçmişte gerçekleşen yapım, kullanım, yıkım, terk, gömü ve yeniden kullanım olaylarını doğru sıraya koyma çalışmasıdır.

Kaynaklar ve İleri Okuma

• 
  Historic England Archaeological Recording Manual
  
• 
  Historic England – The Matrix: Using Archaeological Stratigraphic Data
  
• 
  Chartered Institute for Archaeologists – Stratigraphic Analysis Toolkit
  
• Edward C. Harris, Principles of Archaeological Stratigraphy.