Saraycık Testisi: Kutadgu Bilig Dizeleri Taşıyan 800 Yıllık Keşif
Kazakistan’ın bozkırlarında, bir zamanlar Altın Orda’nın parlayan yıldızı olan Saraycık şehrinde bulunan parçalanmış bir testi, Türk dünyasının ortak hafızasına dair eşsiz bir sırrı fısıldıyor....
Kazakistan’ın bozkırlarında, bir zamanlar Altın Orda’nın parlayan yıldızı olan Saraycık şehrinde bulunan parçalanmış bir testi, Türk dünyasının ortak hafızasına dair eşsiz bir sırrı fısıldıyor. 1909 yılında bulunan bu 24 parçalık seramik, üzerinde Yusuf Has Hâcib’in ölümsüz eseri Kutadgu Bilig’den dizeler taşıyor.
Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Mesut Karakulak, Türk dili ve sanatı açısından paha biçilemez olan “Saraycık Testisi”nin hikayesini ve önemini arkeolog.net için değerlendirdi.
Görsel: TRT Haber
Orta Çağ’ın Kültür Kavşağı: Saraycık
Hazar Denizi’nin kuzeydoğusunda, Ural (Yayık) Nehri kıyısında konumlanan Saraycık, Orta Çağ boyunca Doğu ile Batı’yı birbirine bağlayan ticaret yollarının kilit noktasıydı. Batu Han tarafından kurulan başkent Saray’ın bir uzantısı, adeta bir “küçük saray” olan bu şehir, ünlü gezgin İbn Battûta’nın da övgüyle bahsettiği, köprülerle birbirine bağlanan canlı bir entelektüel merkezdi.
Toprak Altından Çıkan 24 Parçalık Sır 1909 yılında yapılan arkeolojik kazılarda, yerin yaklaşık 6-7 metre derinliğinden çıkarılan ve 24 parça halinde bulunan bu küp, aslında 13. veya 14. yüzyılda kullanılmış sıradan bir su testisiydi. Ancak parçalar birleştirildiğinde, arkeologlar seramiğin üzerinde eski Türkçe yazılar olduğunu fark etti.
Görsel: TRT Haber
Doç. Dr. Mesut Karakulak, bu sıradan eşyayı eşsiz kılan detayı şöyle açıklıyor:
“Sıradan bir zanaatkârın, halkın kullandığı bir testiye bu edebi sözleri işlemesi, tasavvufî edebiyatın ve değerler dünyasının halka ne kadar mal olduğunun somut bir kanıtıdır.”
Testideki Bin Yıllık Hikmet Küpün üzerindeki yazıların, 11. yüzyıl Karahanlı Türkçesiyle yazılmış öğüt verici şiirler olduğu tespit edildi.
-
Birinci Beyit: Yusuf Has Hâcib’in 11. yüzyılda yazdığı Kutadgu Bilig’den birebir alınmıştır: “Aklın güzelliği dil ile, dilin güzelliği söz ile; kişinin güzelliği yüz ile, yüzün güzelliği göz iledir.”
-
İkinci Beyit: Tasavvufi içeriği nedeniyle Ahmed Yesevî’nin hikmetlerinden biri olduğu düşünülen şu sözler yer alır: “İnsanın bir başka güzelliği ise bilgi ve sanattır, bilgi uğruna insan canını bile feda eder.”
İlk kez 1910 yılında Türkolog A. Samoyloviç tarafından okunan ve daha sonra Reşit Rahmeti Arat tarafından tescillenen bu yazılar, yüksek zümre edebiyatının halkın günlük yaşamına nasıl nüfuz ettiğini gösteriyor.
Anadolu ile Bağlantı: Konya Çinileriyle Benzerlik Saraycık Testisi sadece edebiyat değil, sanat tarihi açısından da Anadolu ile sıkı bağlar içeriyor. Kazılarda bulunan seramiklerin teknikleri, Ankara Üniversitesi’nden Doç. Dr. Muharrem Çeken tarafından incelendiğinde, Konya’daki 13. yüzyıl Selçuklu çini geleneğiyle büyük benzerlikler taşıdığı ortaya çıktı. Bu durum, Orta Çağ’da Anadolu ile Kazakistan coğrafyası arasında ustalar ve teknikler düzeyinde yoğun bir kültürel alışveriş olduğunu kanıtlıyor.
Kaynak: TRT haber
